ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಹಳೇಬೀಡು

ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೇಲೂರು ತಾಲೂಕು ಹಳೇಬೀಡಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪುರಾತನ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಳೇಬೀಡು (ಹಿಂದಿನ ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ)ದಲ್ಲಿರುವ ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.

ಈ ದೇವಾಲಯವು ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಶಾಂತಲೇಶ್ವರ ಶಿವಲಿಂಗಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿರುವ ಅವಳಿ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ತತ್ತ್ವಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಈ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣವು 1121ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ 1160 CEರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು.

ಈ ದೇವಾಲಯವು ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ 210 ಕಿ.ಮೀ, ಹಾಸನದಿಂದ 32 ಕಿ.ಮೀ, ಬೇಲೂರಿನಿಂದ 16 ಕಿ.ಮೀ ಹಾಗೂ ಹಾಸನ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ 32 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.

ಇತಿಹಾಸ

ಈ ದೇವಾಲಯವು 1121 CEರಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನಿಂದ ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ತಮ್ಮ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸಮೀಪದ ಘಟ್ಟದಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಶಾಸನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ರಾಜ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ದಂಡನಾಯಕ ಕೇತಮಲ್ಲ ಈ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು 1121 CEರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣವು ಸುಮಾರು 1121 CEರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ 1160 CEರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು.

ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅರಸು ಬಿಟ್ಟಿಗ ಅಥವಾ ಬಲ್ಲಾಳ ಬಿಟ್ಟಿದೇವ, ನಂತರ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದನು (ಆಡಳಿತ: ಸುಮಾರು 1110–1142 CE). ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಆಡಳಿತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಇಂದಿನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಪಕ್ಕದ ರಾಜ್ಯಗಳತ್ತವೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.

ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಮೂಲತಃ ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ ದೇವಾಲಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು — ಹೊಯ್ಸಳರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ದ್ವಾರಸಮುದ್ರದ (ಈಗಿನ ಹಳೇಬೀಡು) ಹೆಸರಿನ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ. ಇದು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಶಿವಭಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿತ್ತು.

ಈ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಅದರ ನಿರ್ಮಾತೃ ರಾಜ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನರ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದ್ದು, ಅವರ ಇನ್ನೊಂದು ಬಿರುದು “ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ”, ಅಂದರೆ “ಹೊಯ್ಸಳರ ಅಧಿಪತಿ” ಎಂಬರ್ಥ ಹೊಂದಿದೆ.

ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ

ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ವಿವರಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಸೋಪ್‌ಸ್ಟೋನ್ (ಕ್ಲೋರಿಟಿಕ್ ಸ್ಕಿಸ್ಟ್) ಬಳಕೆಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ದಿ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ದ್ವಿಕೂಟ (ಎರಡು ದೇಗುಲಗಳ) ರಚನೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳು ಇವೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದ್ದು, ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿವೆ. ಎರಡೂ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಲಿಂಗಗಳಿದ್ದು, ಒಂದನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ (ರಾಜ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಇಷ್ಟದೇವರು) ಎಂದು ಮತ್ತು ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಶಾಂತಲೇಶ್ವರ (ರಾಣಿ ಶಾಂತಲಾ ದೇವಿಯ ಹೆಸರಲ್ಲಿ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಶಿಲ್ಪಕಲೆ

ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದರೆ ಅದರ ಫ್ರಿಜ್‌ಗಳು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆನೆಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಹೂವಿನ ಅಲಂಕರಣಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿರುವ ಈ ಸಮತಲ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳು ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಲೂ ನಿರಂತರ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ವಿವರಗಳಿಗೆ ನೀಡಿದ ವಿಶೇಷ ಗಮನ ಮತ್ತು ಈ ಕೆತ್ತನೆಗಳ ನಿಖರತೆ, ಕುಶಲ ಕರ್ಮಿಗಳ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ದೇವಾಲಯವು ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶಿಲ್ಪವೂ ಅವುಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಅವತಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯದ ನರ್ತಕನಾದ ನಟರಾಜನ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವನ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಹಾಗು ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿವನ ಸಂಯೋಜಿತ ರೂಪವಾದ ಹರಿಹರ ಅವರ ಶಿಲ್ಪಗಳು ತಮ್ಮ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಖರತೆಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ.

ಹೊಯ್ಸಳ ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ದ್ರಾವಿಡ ಮತ್ತು ಆರ್ಯ ಶೈಲಿಗಳ ಎರಡರ ಗುಣಗಳನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಶೈಲಿಯನ್ನು ‘ವೇಸರ’ ಅಥವಾ ‘ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಯ್ಸಳರ ಬಹುತೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳು ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ಜಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.

ಹಳೆಯಬೀಡಿನ ಹಿಂದಿನ ಹೆಸರು ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ. ಕ್ರಿ.ಶ. 950ರ ವೇಳೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ದೊರೆ ಭಾವದೋರ ಇಲ್ಲಿ ಕೆರೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ, ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ (ಅಥವಾ ದೋರಸಮುದ್ರ) ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರು ಕೈಜೋಡಿಸಿದ್ದರೆಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳಿಂದ ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಕಲ್ಲು ಹುಡುಕುವವರು, ತರುವವರು, ಮೊದಲ ಹಂತದ ಕೆತ್ತನೆ ಮಾಡುವವರು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸುವವರು, ಅಂತಿಮ ಹಂತದ ಕೆತ್ತನೆಗಾರರು, ಕುಶುರಿ ಕೆಲಸಗಾರರು ಸೇರಿದಂತೆ ಸಾವಿರಾರು ಮಂದಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ, ಮುಖ್ಯ ವಾಸ್ತುತಜ್ಞನಿಂದ ದೇವಾಲಯದ ಮಾದರಿ ನಕ್ಷೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ಅನುಸಾರವೇ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನುರಿತ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.

ಕೆಲವು ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕೆತ್ತಿ ನಂತರ ಜೋಡಿಸಲಾಯಿತಾದರೆ, ಕೆಲವು ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಜೋಡಿಸಿ ನಂತರ ಕೆತ್ತಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹೊಯ್ಸಳರು ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗೆ ನೀಡಿದ ಅದಮ್ಯ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವೇ ಹಳೇಬೀಡಿನಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ದೇವಾಲಯಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಲು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಇಷ್ಟು ಅದ್ಭುತ ಕೆತ್ತನೆಗಳುಳ್ಳ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹೆಸರುಗಳು ಬಹುತೇಕ ತಿಳಿದುಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಉಪಯುಕ್ತ ಮಾಹಿತಿ

ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಇತರ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಾಸನಗಳು ಕಂಡುಬರುವುದಾದರೂ, ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಮುಖ್ಯ ಶಾಸನವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಇದು ಮೂಲ ದೇವಾಲಯದ ಇತರ ಹಲವು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಕಳೆದುಹೋಗಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.