ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೇಲೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹಳೇಬೀಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಪುರಾತನ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಳೇಬೀಡು (ಹಿಂದಿನ ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ)ದಲ್ಲಿರುವ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅದ್ಭುತ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.
ಈ ದೇವಾಲಯವು ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಶಾಂತಲೇಶ್ವರ ಶಿವಲಿಂಗಗಳಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಅವಳಿ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ತತ್ತ್ವಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಈ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣವು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1121ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡು, ಕ್ರಿ.ಶ. 1160ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು.
ಹಳೇಬೀಡು ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ದೂರಗಳು
- ಬೆಂಗಳೂರು – 210 ಕಿ.ಮೀ
- ಹಾಸನ – 32 ಕಿ.ಮೀ
- ಬೇಲೂರು – 16 ಕಿ.ಮೀ
- ಹಾಸನ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣ – 32 ಕಿ.ಮೀ
ಇತಿಹಾಸ
ಈ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1121ರಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ನಿಯೋಜಿಸಿದನು. ತಮ್ಮ ಉತ್ತುಂಗದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಬಹುಭಾಗವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸಮೀಪದ ಘಟ್ಟದಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಶಾಸನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ರಾಜ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ದಂಡನಾಯಕ ಕೇತಮಲ್ಲನು ಈ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1121ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಿದನೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣವು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1121ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಕ್ರಿ.ಶ. 1160ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು.
ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅರಸನಾದ ಬಿಟ್ಟಿದೇವ (ಅಥವಾ ಬಲ್ಲಾಳ ಬಿಟ್ಟಿದೇವ) ನಂತರ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದನು (ಆಡಳಿತಾವಧಿ: ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1110–1142). ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಆಡಳಿತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಇಂದಿನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು ಹಾಗೂ ಪಕ್ಕದ ರಾಜ್ಯಗಳತ್ತವೂ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.
ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಮೂಲತಃ ‘ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ ದೇವಾಲಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು ಹೊಯ್ಸಳರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ (ಇಂದಿನ ಹಳೇಬೀಡು) ನಗರದ ಹೆಸರಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶಿವಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ.
ಈ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ರಾಜ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಬಿರುದುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ‘ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ‘ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ’ ಎಂದರೆ “ಹೊಯ್ಸಳರ ಅಧಿಪತಿ” ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ
ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕೆತ್ತನೆಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ವಿನ್ಯಾಸ ಹಾಗೂ ಸೋಪ್ಸ್ಟೋನ್ (ಕ್ಲೋರಿಟಿಕ್ ಸ್ಕಿಸ್ಟ್) ಬಳಕೆಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ದ್ವಿಕೂಟ (ಎರಡು ದೇಗುಲಗಳ) ರಚನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗರ್ಭಗುಡಿಯೂ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದ್ದು, ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿದೆ.
ಎರಡೂ ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಶಿವಲಿಂಗಗಳಿದ್ದು, ಒಂದನ್ನು ‘ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ’ (ರಾಜ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಇಷ್ಟದೇವರು) ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ‘ಶಾಂತಲೇಶ್ವರ’ (ರಾಣಿ ಶಾಂತಲಾ ದೇವಿಯ ಹೆಸರಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಶಿಲ್ಪಕಲೆ
ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದರೆ ಅದರ ಫ್ರಿಜ್ಗಳು (Friezes – ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಪಟ್ಟಿಗಳು). ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆನೆಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಹೂವಿನ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಈ ಸಮತಲ ಪಟ್ಟಿಗಳು ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಲೂ ನಿರಂತರ ಶಿಲ್ಪ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ವಿವರಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾದ ವಿಶೇಷ ಗಮನ ಮತ್ತು ಈ ಕೆತ್ತನೆಗಳ ನಿಖರತೆ ಕುಶಲ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ದೇವಾಲಯವು ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶಿಲ್ಪವೂ ದೇವತೆಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಅವತಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯದ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ನಟರಾಜ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವನ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿವನ ಸಂಯೋಜಿತ ರೂಪವಾದ ಹರಿಹರನ ಶಿಲ್ಪಗಳು ತಮ್ಮ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಖರತೆಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ.
ಹೊಯ್ಸಳ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯು ದ್ರಾವಿಡ ಮತ್ತು ಆರ್ಯ ಶೈಲಿಗಳೆರಡರ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಶೈಲಿಯನ್ನು ‘ವೇಸರ’ ಅಥವಾ ‘ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಯ್ಸಳರ ಬಹುತೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳು ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ಜಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.
ಹಳೇಬೀಡಿನ ಹಿಂದಿನ ಹೆಸರು ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ. ಕ್ರಿ.ಶ. 950ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ದೊರೆ ಭಾವದೋರನು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕೆರೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ‘ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ’ (ಅಥವಾ ‘ದೋರಸಮುದ್ರ’) ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.
ಈ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರು ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರೆಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳಿಂದ ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುವವರು, ಸಾಗಿಸುವವರು, ಮೊದಲ ಹಂತದ ಕೆತ್ತನೆ ಮಾಡುವವರು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸುವವರು, ಅಂತಿಮ ಹಂತದ ಕೆತ್ತನೆಗಾರರು ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆ ಕೆಲಸಗಾರರು ಸೇರಿದಂತೆ ಸಾವಿರಾರು ಮಂದಿ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.
ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ, ಮುಖ್ಯ ವಾಸ್ತುತಜ್ಞನು ದೇವಾಲಯದ ಮಾದರಿ ನಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅದರ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ನುರಿತ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಿದ್ದರು.
ಕೆಲವು ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೆತ್ತಿದ ನಂತರ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವು ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಜೋಡಿಸಿ ನಂತರ ಕೆತ್ತಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗೆ ಹೊಯ್ಸಳರು ನೀಡಿದ ಅಪಾರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವೇ ಹಳೇಬೀಡಿನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತ ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟು ವೈಭವದ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಬಹುತೇಕ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹೆಸರುಗಳು ಇಂದು ತಿಳಿದುಬರುವುದಿಲ್ಲ.
ಉಪಯುಕ್ತ ಮಾಹಿತಿ
ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಇತರ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಶಾಸನಗಳು ಕಂಡುಬಂದರೂ, ಈ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಮುಖ್ಯ ಶಾಸನವು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮೂಲ ದೇವಾಲಯದ ಇತರ ಅನೇಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಅದು ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ನಷ್ಟವಾಗಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.
ಭೇಟಿ ನೀಡಿ