ಪುರಾತನ ಕಲ್ಲೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿಜಯನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೂವಿನ ಹಡಗಲಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹಿರೇಹಡಗಲಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮ ಚಾಲುಕ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ದೊರೆ ಸೋಮೇಶ್ವರ I (ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮಲ್ಲದೇವ)ನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅವನ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಅಥವಾ ಮಹಾಮಾತ್ಯನಾಗಿದ್ದ ದೇಮರಸನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.
ಹಿರೇಹಡಗಲಿ ಪುರಾತನ ಕಲ್ಲೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ದೂರಗಳು
- ಬೆಂಗಳೂರು – 310 ಕಿ.ಮೀ
- ಹೊಸಪೇಟೆ – 104 ಕಿ.ಮೀ
- ಹೂವಿನಹಡಗಲಿ – 16 ಕಿ.ಮೀ
- ರಾಣೆಬೆನ್ನೂರು ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣ – 50 ಕಿ.ಮೀ
ಈ ದೇವಾಲಯವು ದ್ವಿಕೂಟ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಎರಡು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಆದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಶಿಖರವಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗರ್ಭಗುಡಿಯೂ ಅಂತರಾಳದ ಮೂಲಕ ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮುಚ್ಚಿದ ಸಭಾಮಂಟಪಕ್ಕೆ (ನವರಂಗ ಅಥವಾ ಸಭಾಮಂಟಪ) ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ.
ಮೂಲ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ, ಮುಚ್ಚಿದ ಸಭಾಮಂಟಪವನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಭಾಗಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ಮುಖಮಂಟಪವಿತ್ತು. ಇದು ದೇವಾಲಯದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿತ್ತು. ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣದ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ನಂದಿಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ವಾಹನವಾದ ನಂದಿಯ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಈ ತೆರೆದ ಮಂಟಪವನ್ನು ನಂತರ ದೇವಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಮುಚ್ಚಿದ ಸಭಾಮಂಟಪದ ಹೊರಭಿತ್ತಿಗಳು ಚಾಲುಕ್ಯರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಕಲಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಹೊರಭಿತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂಚಾಚು ಮತ್ತು ಹಿನ್ನಡೆಯ ರಚನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ದೇವಕೋಷ್ಠಕಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ನಡುವೆ ಅರ್ಧಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿ, ಇಂದ್ರ, ಶಿವ, ಪಾರ್ವತಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.
ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವು ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಶಿಲ್ಪಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಮದೇವತೆಯಾದ ರತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದೇವನಾದ ಮನ್ಮಥನ ಶಿಲ್ಪಗಳೂ ಇವೆ. ದ್ವಾರಬಂಧದ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಗಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ದ್ವಾರದ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಛಾವಣಿಯ ಅಲಂಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಕೇಶವ (ವಿಷ್ಣುವಿನ ಒಂದು ರೂಪ) ಮತ್ತು ಶಿವನ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.
ಕಲಾ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಆಡಮ್ ಹಾರ್ಡಿ ಅವರು ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು “ಕಟ್ಟೇಶ್ವರ” ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮ ಚಾಲುಕ್ಯರ (ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ) ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಗೆ ಸಮೀಪವಾದ ಶೈಲಿಗೆ ಸೇರಿದ ದೇವಾಲಯವೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ಮೇಲಿನ ಶಿಖರವು ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿರಬಹುದೆಂದು ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಮೂಲ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಬಳಪದ ಕಲ್ಲನ್ನು (ಸೋಪ್‌ಸ್ಟೋನ್) ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.
ಕಲಾ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಅಜಯ್ ಸಿನ್ಹಾ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1057ರ ಹಳೆಯ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು “ಭೀಮೇಶ್ವರ–ದೇಮೇಶ್ವರ” ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶಾಸನವು ಚಾಲುಕ್ಯ ರಾಜವಂಶದ ವಂಶಾವಳಿಯ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ VI ಅವರನ್ನು ಕುಮಾರ (ರಾಜಕುಮಾರ) ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ.
ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1108ರ ಮತ್ತೊಂದು ಹಳೆಯ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನವು ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ VIರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು, ದೇಮರಸನ ಆದೇಶದ ಮೇರೆಗೆ ಉದಯಾದಿತ್ಯ ದೇವಾಲಯದ ಪವಿತ್ರೀಕರಣ ನಡೆದಿರುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿರುವ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1212ರ ಮೂರನೇ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನವು ಹೊಯ್ಸಳ ದೊರೆ ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ IIರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ.
ಪುರಾತನ ಶ್ರೀ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಹಿರೇಹಡಗಲಿ
ಈ ದೇವಾಲಯದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ಪುರಾತನ ಶ್ರೀ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವಿದ್ದು, ಚಾಲುಕ್ಯ ಕಾಲದ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗ ವಿದ್ದು ಅಂತರಾಳದಲ್ಲಿ ನಂದಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ .
ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆ (ASI) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ.
ಭೇಟಿ ನೀಡಿ
ಭೇಟಿ ನೀಡಿ
