ಬಂಕಾಪುರ ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಬಂಕಾಪುರ ನವಿಲು ಅಭಯಾರಣ್ಯ

ಬಂಕಾಪುರ ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಬಂಕಾಪುರ ನವಿಲು ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಗ್ಗಾಂವ್ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬಂಕಾಪುರ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳಾಗಿವೆ. ಬಂಕಾಪುರ ಕೋಟೆಯು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಕೋಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಅದರೊಳಗೆ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ನಾಗರೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ “ಅರವತ್ತು ಕಂಬದ ಗುಡಿ” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೋಟೆಯೊಳಗೆ ಸುಂದರವಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಸೀದಿಯೂ ಇದ್ದು, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಬಹುಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಬಂಕಾಪುರ ಕೋಟೆಯ ದೂರಗಳು

ಬೆಂಗಳೂರು – 357 ಕಿ.ಮೀ
ಹಾವೇರಿ – 25 ಕಿ.ಮೀ
ಶಿಗ್ಗಾಂವ್ – 10 ಕಿ.ಮೀ
ಹಾವೇರಿ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣ – 26 ಕಿ.ಮೀ

ಬಂಕಾಪುರವು ಜೈನ ಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಆದಿಪುರಾಣ ಈ ಪ್ರದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಬಂಕಾಪುರ ಕೋಟೆಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಬಂಕಾಪುರ ನವಿಲು ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ನವಿಲು ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು 139 ಎಕರೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಈ ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ಭಾರತೀಯ ನವಿಲುಗಳ ಸಮೃದ್ಧ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದು, ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ನೂರಾರು ನವಿಲುಗಳನ್ನು ಸಹಜ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳು, ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳವು ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಬಂಕಾಪುರ ಕೋಟೆಯು ತನ್ನ ಇತಿಹಾಸದುದ್ದಕ್ಕೂ ಅನೇಕ ರಾಜವಂಶಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ. ಬನವಾಸಿಯ ಕದಂಬರು, ಗಂಗರು, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು, ಚೋಳರು, ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರು, ಹೊಯ್ಸಳರು, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅರಸರು, ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‌ಶಾಹಿಗಳು, ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಹಾಗೂ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಆಡಳಿತಗಾರರು ಈ ಕೋಟೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಕೋಟೆಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿವಿಧ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಅವಶೇಷಗಳು ಇದರ ಸಮೃದ್ಧ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ಆಕ್ರಮಣಗಳಿಂದ ಕೋಟೆಯು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದರೂ, ಇಂದಿಗೂ ಅದರ ಅವಶೇಷಗಳು ಹಿಂದಿನ ವೈಭವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ.

ಕ್ರಿ.ಶ. 9ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಂಕಾಪುರವನ್ನು “ಬಂಕೆಯರಸ” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಸಾಮ್ರಾಟ ಅಮೋಘವರ್ಷ ಪ್ರಥಮನ ಸಾಮಂತರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿತ್ತು. ನಂತರ 11ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕದಂಬರು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆ ಬಳಿಕ ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ಬಂಕಾಪುರವನ್ನು ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡನು.

ಕೋಟೆಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಅನೇಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಗಳ ಸಮೀಪ ಹಂಗಲ್‌ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗುವ ಪುರಾತನ ಸುರಂಗದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಅವಶೇಷಗಳಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ ಅದು ಬಾವಲಿಗಳ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಗಳು ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದು, ಸುತ್ತಲಿನ ಕಂದಕಗಳು ದಟ್ಟವಾದ ಸಸ್ಯಾವರಣದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿನ ಚಪ್ಪಡಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾದ ಹಳೆಗನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಕೋಟೆಯ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾದ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಸಂಗ್ರಹವು ಹಿಂದೂ ಹಾಗೂ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಕಲಾಶೈಲಿಗಳ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಕೋಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಕಾಪುರ ಕೋಟೆಯು ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. 1963ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ನವಿಲನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದ ನಂತರ, 1972ರ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನವಿಲುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ, 2001ರಲ್ಲಿ ಬಂಕಾಪುರ ನವಿಲು ಅಭಯಾರಣ್ಯವನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ನವಿಲುಧಾಮ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ನವಿಲುಧಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಮತ್ತೊಂದು ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದೆ.

ಬಂಕಾಪುರ ನವಿಲು ಅಭಯಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಮಯದ ನಿರ್ಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಉಚಿತ ಪ್ರವೇಶವಿದ್ದು, ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ನವಿಲುಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಲಭ್ಯವಿದೆ.