ಬಸವಕಲ್ಯಾಣ ಕೋಟೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಬೀದರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಸವಕಲ್ಯಾಣ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ, ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲದ 10ನೇ ಶತಮಾನದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೋಟೆಯಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. 10ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಚಾಲುಕ್ಯರು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಮಂಗಳವಾಡದಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ (ಇಂದಿನ ಬಸವಕಲ್ಯಾಣ) ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದರು. ಬಸವಕಲ್ಯಾಣ ಪಟ್ಟಣದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿರುವ ಈ ಕೋಟೆಯು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.
ಇದೇ ಸ್ಥಳವು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣಾ ಚಳವಳಿಯ ಕರ್ಮಭೂಮಿಯಾಗಿದ್ದು, ನೂರಾರು ಲಿಂಗಾಯತ ಶರಣರು ತಮ್ಮ ತತ್ವಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದರು.
ಬಸವಕಲ್ಯಾಣ ಕೋಟೆಯ ದೂರಗಳು
- ಬೆಂಗಳೂರು – 725 ಕಿ.ಮೀ
- ಬೀದರ್ – 80 ಕಿ.ಮೀ
- ಬಸವಕಲ್ಯಾಣ – 2 ಕಿ.ಮೀ
- ಹುಮ್ನಾಬಾದ್ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣ – 32 ಕಿ.ಮೀ
- ಬೀದರ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ – 70 ಕಿ.ಮೀ
ಚಾಲುಕ್ಯರ ರಾಜ ತೈಲಪ II ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದರು. ವಿಜಯದ ನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲಿ (ಇಂದಿನ ಬಸವಕಲ್ಯಾಣ) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿರುವ ಶಾಸನಗಳು ಈ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ದೃಢೀಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ, ಬೀದರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕಲ್ಯಾಣ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ “ಬಸವಕಲ್ಯಾಣ” ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು.
ಬಸವಕಲ್ಯಾಣ ಕೋಟೆಯು ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯ ರಾಜವಂಶದ ಸೋಮೇಶ್ವರ I, ಸೋಮೇಶ್ವರ II, ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ VI, ಸೋಮೇಶ್ವರ III, ಜಗದೇಕಮಲ್ಲ III ಮತ್ತು ತೈಲಪ III ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಕಲಚೂರಿ ರಾಜವಂಶದ ಬಿಜ್ಜಳದೇವ, ಯಾದವರು ಹಾಗೂ ಅನಂತರದ ಆಡಳಿತಗಾರರಾದ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ತುಘಲಕ್, ಬಹಮನಿ ಸುಲ್ತಾನರು, ಬೀದರ್ ಸುಲ್ತಾನರು, ಬಿಜಾಪುರ ಸುಲ್ತಾನರು, ಅಹ್ಮದ್ನಗರದ ಸುಲ್ತಾನರು, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅರಸರು, ಮೊಘಲರು ಮತ್ತು ನಿಜಾಮರು ಈ ಕೋಟೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ನವೀಕರಣಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದರು.
ಕೋಟೆಗೆ ಒಟ್ಟು ಏಳು ದ್ವಾರಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ದ್ವಾರಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಮುಖ್ಯ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಕನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಭವ್ಯ ಕಮಾನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಅವುಗಳಿಗೆ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದು.
ಕೇಂದ್ರ ಅಂಗಳವನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವ ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾವಲು ಕೊಠಡಿಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳನ್ನು ಬುರುಜುಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೋಟೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಕೋಟೆಯ ಪ್ರವೇಶ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ಸಾಲಾಗಿ ಇರಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.
ಬಸವಕಲ್ಯಾಣ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ
ಚಾಲುಕ್ಯರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಜೈನ ಧರ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತ್ತು. ಚಾಲುಕ್ಯ ರಾಜರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜೈನ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಕೋಟೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿ 10 ಮತ್ತು 11ನೇ ಶತಮಾನಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಹಲವಾರು ಜೈನ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಈಗ ಶಿಥಿಲಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪುರಾತನ ಜೈನ ದೇವಾಲಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ಇದೆ.
ಬಸವಕಲ್ಯಾಣ ಮರುನಾಮಕರಣ ಇತಿಹಾಸ
12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕ ಬಸವೇಶ್ವರರ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣವು ಬಸವಕಲ್ಯಾಣ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ಬಸವಕಲ್ಯಾಣವು ಮಹತ್ವದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಳುವಳಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಕಲಿಕೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಯೂ ಬೆಳೆಯಿತು. ಬಸವೇಶ್ವರ, ಅಕ್ಕ ಮಹಾದೇವಿ, ಚನ್ನಬಸವಣ್ಣ, ಸಿದ್ಧರಾಮ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಶರಣರು ಬಸವಕಲ್ಯಾಣದೊಂದಿಗೆ ಆಳವಾದ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.
ಕವಿ ಸೋಮೇಶ್ವರ, ಕಾಶ್ಮೀರದ ಕವಿ ಬಿಲ್ಹಣ ಹಾಗೂ ಕವಿ ವಿಜ್ಞಾನೇಶ್ವರರು ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ VI ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಯಾಣದ ರಾಜಸಭೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಕ್ರಿ.ಶ. 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಲಚೂರಿ ರಾಜ ಬಿಜ್ಜಳದೇವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಬಸವೇಶ್ವರರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆ, ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ಲಿಂಗಭೇದವನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲಗೊಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದರು. ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ವೀರಶೈವ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಬಸವಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿ, ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಣೆಯ ಹೊಸ ಯುಗಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿತು.
ಭೇಟಿ ನೀಡಿ